Ұлттық құрылтай: дәстүрді жаңғырту ма, жаңа саяси институт па?
Автор Spik.kz
RU
KZ
EN
Неге құрылтай қайта оралды?
Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы наурыздағы Жолдауында қоғаммен жаңа форматтағы диалог қажет екенін ашық айтты. Сол жылдың 15 маусымында Ұлттық құрылтай құру туралы жарлыққа қол қойылды. Бірнеше күннен кейін алғашқы отырыс өтті. 117 мүшеден тұратын бұл алаң — өңірлер, буындар мен салалар арасындағы өкілдік тепе-теңдікті сақтауға тырысқан құрылым. Бірақ ең маңыздысы — құрылтайдың төрағасы Президенттің өзі болуы. Бұл оны символдық емес, тікелей саяси жауапкершілігі бар органға айналдырды.
Ұлытауда не айтылды?
Алғашқы құрылтайдың Ұлытауда өтуі — жай географиялық таңдау емес. Ұлытау — қазақ мемлекеттілігінің символдық өзегі. Мұнда айтылған басты тақырыптар да соған сай болды: ұлттық бірегейлік, тіл, мәдениет, тарих. Дәл осы құрылтайда 25 қазан — Республика күні ұлттық мереке ретінде қайтарылды. Бұл шешім тәуелсіздік рәміздерін қайта жүйелеу, посткеңестік кезеңдегі символдық үзілісті еңсеру әрекеті ретінде бағаланды. Сонымен қатар конституциялық реформаларды іске асыру, сот жүйесін жаңарту, кадрлық саясатты өзгерту сияқты нақты тапсырмалар берілді. Яғни алғашқы құрылтай символдық қадамдар мен нақты реформалардың бастау нүктесіне айналды.
Түркістан: әділет ұғымының институционалдануы
2023 жылғы Түркістан құрылтайы «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» ұранымен өтті. Бұл жерде құрылтайдың риторикасы өзгерді: тарихи-мәдени тақырыптардан қоғамдық этика мен жауапкершілікке бетбұрыс байқалды.
«Адал азамат» тұжырымдамасы — мемлекеттің идеологиялық вакуумды толтыруға тырысқан әрекеті. Бір жағынан, ол формальды идеология емес, екінші жағынан — қоғамға қойылған мінез-құлықтық талаптар жиынтығы. Сол құрылтайда қабылданған шекара маңындағы аудандарды қалпына келтіру шешімі де маңызды. Бұл тек әкімшілік реформа емес, ұлттық қауіпсіздік пен аумақтық тұтастыққа қатысты саяси сигнал болды. Президенттің «жер шетелдіктерге берілмейді» деген мәлімдемесі де осы контекстте айтылды.
Атырау: әлеуметтік проблемаларды ашық атау
2024 жылғы Атырау құрылтайы әлеуметтік мәселелерге тікелей назар аударды. Мемлекет алғаш рет қоғамдағы бес негізгі «әлеуметтік зұлымдықты» — наркобизнес, лудомания, тұрмыстық зорлық-зомбылық, вандализм, ысырапшылдықты — ашық атап, олармен күресті мемлекеттік саясат деңгейіне шығарды. Бұл — маңызды сәт. Өйткені бұрын мұндай тақырыптар көбіне декларативті сипатта ғана айтылатын. Ал бұл жолы олар заңнамалық және институционал шешімдермен бекітілді. Қазақ тіліне қатысты ұстаным да өзгерді: мәжбүрлеу емес, білім беру арқылы кеңейту. Бұл — тіл саясатының прагматикалық кезеңге өткенін көрсетеді.
Бурабай: құрылтайдың ең жоғарғы шегі
2025 жылғы Бурабай құрылтайы көлемі мен мазмұны жағынан ең ауқымдысы болды. Мұнда салық реформасынан бастап атом энергетикасына дейінгі стратегиялық мәселелер қаралды. Үш атом электр станциясын салу, жаңа Салық кодексі, ғылым қалашықтары, цифрландыру, агросекторды қайта құру — бұлардың бәрі құрылтайдың пікір алмасу алаңынан стратегиялық жоспарлау платформасына айналғанын көрсетті. Президент белгілеген төрт басымдық — цифрландыру мен ЖИ, энергетика, транзит, адами капитал — Қазақстанның келесі онжылдықтағы даму бағытын айқындап берді.
Қызылорда: не күтеміз?
2026 жылғы Қызылорда құрылтайы — осы эволюцияның логикалық жалғасы. Сарапшылар үшін басты сұрақ — құрылтайдың келесі кезеңде шешім қабылдайтын орталыққа айнала ала ма, әлде ол тек саяси легитимация алаңы болып қала ма?
Бір нәрсе анық: Ұлттық құрылтай — Қазақстанда билік пен қоғам арасындағы диалогты жаңа деңгейге көтерген институт. Оның тиімділігі қабылданған шешімдерде емес, сол шешімдердің орындалуында өлшенеді. Ал құрылтайдың шынайы бағасы — уақытпен беріледі.
Журналист Ардақ Құлтай